کتابداری برای دانشجویان

در حال حاضر با توجه به افزایش روز افزون پایگاههای اطلاعاتی پیوسته لازم است کتابداران و سایر دست اندرکاران تهیه این گونه پایگاهها ، کیفیت این پایگاهها را مورد ارزیابی قرار دهند. براي اين منظور بايد موارد زير را در نظر داشته باشند : 1 . محتوی ویژگیهای خاص - کاربران و مخاطبان مورد نظر چه کسانی هستند؟ - آیا از نظر سطح خوانایی مناسب است؟ ( از نظر طول جمله و پاراگرافها، واژگان، استفاده از تصاویر و نمودار برای درک بهتر متن و........). - آیا قالب و شکل متن در بالا بردن سطح خوانایی موثر است ( اندازه و نوع فونت، فاصله خطوط، پیش زمینه و پس زمینه، سرصفحه و....)؟ - آیا هدف منبع مورد نظر به روشنی تعریف شده است؟ 2 . دامنه و پوشش - آیا زمینه های موضوعی مورد نظر به طور جامع تحت پوشش قرار گرفته است؟ (تعداد نمایه ها، عنوانها و چکیده ها) - پوشش گذشته نگر سایت چگونه است و شماره های قبلی( Back files ) از چه تاریخی موجود است؟ - آیا با استفاده از فرامتن به دامنه موضوعی منبع اضافه شده است؟ 3 . دقت و اعتبار - آیا اطلاعات ارائه شده معتبر است؟ ( ویراستار، نویسنده، ناشر، سازمان های پشتیبانی کننده) - آیا ویراستار متخصص موضوعی است و دانش، مهارت و شهرت لازم را در زمینه موضوعی مورد نظر دارد؟ - آیا منابع قبل از نمایه سازی ارزیابی و داوری شده است؟ - آیا آدرس سایت نشان می دهد که پایگاه وابسته به سازمان معتبری است؟ - پایگاه بر اساس چه منابع ایجاد شده است و آیا منابع دقیق، صحیح و به دور از سوگیری است؟ - دوره روزآمدسازی پایگاه چه قدر است و آیا روزآمد سازی آن بر اساس خط مشی و فاصله زمانی مشخصی می باشد؟ - آیا فرامتنها و پیوندها سبب ارتباط و درک موثرتر متن و اطلاعات ارائه شده می شود؟ 4 . جنبه های فنی دسترس پذیری -آیا دسترسی از راه دور دارای محدودیتها و قرارداد خاصی می باشد؟ - آیا نیاز به ثبت نام دارد و اگر دارد آیا ثبت نام ساده است؟ - آیا صفحه خانگی آن به آسانی بارگذاری می شود؟ - آیا در صفحه خانگی جعبه جستجو، کمکهای خاص روش جستجو، و چگونگی استفاده از پایگاه واضح و در دسترس است؟ - آیا پایگاه به زبانهای دیگر نیز قابل دسترس است؟ - آیا با مرورگرها و سیستم عاملهای دیگر نیز قابل مشاهده است؟ - آیا سایت دارای ثبات است یا به طور مکرر آدرس خود را تغییر می دهد؟ - آیا اگر آدرس سایت تغییر کند پیونده به آدرس جدید گذاشته شده است؟ - طراحی و نحوه نمایش -آیا دارای ساختاری ساده و کاربر پسند است؟ -آیا از طراحی مناسب نظیر رنگ، الگو، فونتهای خوانا، فاصله گذاری مناسب، تضاد رنگ متن و زمینه، قرار دادن عنوانهای فرعی و توصیفی و..... برخوردار است؟ - آیا برای درک بهتر متن از امکانات صوتی و تصویری استفاده شده است؟ - مرور و تورق سایت (Navigation) - آیا سایت دارای ابزارهای کمکی نظیر آیکونها، دکمه ها، منوهای بالا رونده، نشانه های جهت - یاب،؛ نمایه، آموزش جستجو و مثال برای مرور صفحه میباشد؟ - آیا این علائم کمکی به گونه ای هستند که کاربر را بدون نیاز به آموزش اضافی به مقصد برسانند؟ - آیا پیوندها فعال هستند و تعداد آنها به اندازه ای است که کاربر به سادگی به اطلاعات مورد نیاز خود برسد؟ ( بیش از سه بار انتخاب پیوند برای رسیدن به اطلاعات زیاد است) - آیا از برچسبها و توضیحات سرصفحه برای درک بهتر متن و تصاویر استفاده شده است؟ - آیا پرش به صفحه های قبل و بعد به راحتی میسر است؟ - آیا قصع اتصال به آسانی صورت می گیرد؟(log of) 5- ویژگیهای جستجو درونداد جستجو (Search input) - چه روش جستجویی می تواند مورد استفاده قرار گیرد ( زبان طبیعی و آزاد یا زبان کنترل شده)؟ - امکان استفاده از عملگرهای جبری وجود دارد؟ - آیا امکان جستجو با کلید واژه، عنوان، موضوع، عبارت و.... وجود دارد؟ - آیا امکان استفاده از محدودگرهای مناسب نظیر سال نشر، نوع مدرک، زبان و.... وجود دارد؟ - آیا امکان استفاده از عملگرهای جستجوی ریشه و جستجوی عمومی وجود دارد؟ - آیا گزینه جستجوی پیشرفته وجود دارد؟ - آیا امکان فرمولبندی جستجو وجود دارد؟ - آیا غلطهای املایی و گرامری را اصلاح و عبارتهای جایگزین پیشنهاد می کند؟ - آیا اصطلاحنامه ای برای راهنمایی کاربر پیش بینی شده است؟ - آیا امکان تورق نمایه های مختلف و انتخاب مدخل از داخل نمایه ها وجود دارد؟ - آیا امکان جستجوی همزمان در چند پایگاه وجود دارد؟ - برونداد جستجو ( Search output) - آیا نتایج جستجو ارتباط زیادی با موضوع مورد نظر دارد؟ - آیا کاربر می تواند نتایج را تا جایی که بخواهد محدود کند؟ - آیا نتایج جستجو در قالبی قابل درک ارائه می شود؟ - نتایج جستجو قابل پردازش است وآیا نتایج جستجو امکان ترکیب با یکدیگر را دارند؟ - آیا نتایج جستجو بر اساس فیلدهای مشخص از قبیل نویسنده، تاریخ انتشار، نام نویسنده و.... مرتب می شود؟ - آیا نتایج جستجو برای استفاده های بعدی ذخیره یا نشان دارمی شود؟ - آیا امکان پرش به رکوردی خاص از نتایج جستجو می باشد؟ - آیا کلمات جستجو شده یا مترادف در متن بازیابی شده برجسته می شود؟ - آیا امکان ارسال نتایج از طریق پست الکترونیک میسر است؟ - آیا امکانات ویژه برای چاپ منابع بازیابی شده وجود دارد (چاپ متن انتخاب شده، کل سند، و یا گزینه چاپ کاربر پسند) - آیا امکان انتخاب قالبهای مختلف سند از قبیل HTML, PDF, TEXT,….. وجود دارد؟ - آیا حجم مدرک بازیابی شده مشخص است؟ - آیا دسترسی به منابع و مواخذ به کار رفته در سند از طریق پیوند میسر شده است؟ - آیا اگر دسترسی به متن سند میسر نباشد راهنمایی لازم جهت دسترسی به سند نظیر پیوند به خدمات تحویل مدرک ویا امکان سفارش منبع به صورت پیوسته در نظر گرفته شده است؟ 6- ملاحظات مدیریتی - آیا اهداف سایت به روشنی بیان شده است ؟ - آیا نقد و بررسی هایی در رابطه با سایت از منابع استنادی ذکر شده است؟ - آیا نقدهای ذکر شده معتبر است؟ - آیا خط مشی سایت در رابطه با قوانین کپی رایت ذکر شده است؟ - آیا کمکهای فنی و خدمات پشتیبانی از طریق پست الکترونیک، تلفن تماس و یا مطرح کردن پرسشهای متداول در دسترس است؟. - آیا آمار کاربران و بازدید کنندگان سایت بیان می شود؟ - آیا از جانب ناشر سایت اطلاعات گسترده ای در رابطه با قیمت، هزینه اشتراک، قراردادها و ضمانت نامه ها و... برای تصمیم گیری در مورد خرید پایگاه داده شده است؟ - آیا طرحی برای ارتقاء پایگاه وجود دارد؟ - آیا برای آموزش کاربران تمهیداتی اندیشیده اند و آیا این آموزشها رایگان است؟ ( گزینه های DEMO , Free Trial …..) - آیا نقشه سایت ارائه شده است؟ - آیا پیغامهای بیان شده در سایت مفید است؟ - آیا تاریخ آخرین روزآمد سازی در همه ی صفحه ها قابل مشاهده است؟ معرفي مختصر CIQM : همانگونه كه شاهد هستيد معيارهاي گوناگوني وجود دارد و از جنبه هاي مختلف پايگاه اطلاعاتي را مورد بررسي قرار مي دهند . حال اين سوال پيش مي آيد كه آيا سايت يا موسسه اي وجود دارد كه كيفيت اين پايگا هها را ارزيابي كند يا اينكه فرد يا سازمان خود به ارزيابي آنها بپردازد ؟ در پاسخ بايد گفت كه پايگاه CIQM (Center for Information Quality Management) وابسته به موسسه(CILIP: the Chartered Institute of Library and Information Professionals) در سال 1993م تاسيس شد و به اين كار مبادرت مي ورزد . اين سايت به ارزيابي ، بررسي ، و كيفيت پايگاه هاي اطلاعاتي مي پردازد . در ابتدا مكاني بود كه كيفيت پايگاهها را تاييد مي كرد و برآنها نظارت داشت ؛ اما اخيرا با در دست گرفتن پروژه هاي تحقيقاتي و نقش فعالتر در بررسي پايگاهها دارد و اين اطمينان را به استفاده كنندگان مي دهد تا نگران كيفيت پايگاههاي مورد استفاده شان نباشند . CIQM به وضوح و بدون غرض بر اهميت ، درستي و كيفيت اطلاعات كار مي كند . موفقيت آن با توليد اطلاعات براي كتابخانه ملي پزشكي آمريكا ، ELSIVIER ، IEE ، CABI گسترش يافت . در ارزيابي پايگاههاي اطلاعاتي توضيح داده شد كه بايد از چه ويژگي هايي براي ارزيابي استفاده كرد ؛ CIQM تمامي اين خصوصيات را دارد و براي جلوگيري از دوباره كاري از تكرار آنها صرف نظر مي شود و فقط به مواردي از آن اشاره مي شود : روش بررسي پايگاهها : - ارزيابي homepage بدون ملاحظه و مبالات - سيماي ظاهري سايت - هزينه نقل و انتقال پايگاه اطلاعاتي - بررسي تمامي سطوح پايگاه اطلاعاتي - موضوع سايت - نحوه سرويس دهي عمومي بعنوان مثال Altavista.com بهترين موتور جستجو براي عكس ، فيلم ،و موسيقي به همه زبانهاست . - نقدو بررسي - نمايش چند ركورد در صفحه ( هر صفحه چه مقدار اطلاعات مي دهد ) معيار و ضوابط كيفيت پايگاهها : - همساني و هماهنگي - پوشش و وسعت - ميزان خطا – صحت و درستي - كاركرد و بازده - آموزش و حمايت از مشتريان - سهولت دسترسي - پيوستگي و يكپارچگي - سند آرايي / مستند سازي - ارزش در ميزان هزينه اين پايگاه روزانه روزآمد (up to date) مي شود . آدرس آن www.i-a-l.co.uk/CIQM و http://bubl.ac.uk/archive/lis/org/ciqm و ناشر و صاحب امتياز آن موسسه كتابداران و اطلاع رسانان حرفه اي انگلستان است